بازار طلا در زمان جنگ و بحران‌های جهانی چه رفتاری داشته است؟

در طول تاریخ، جنگ‌ها و بحران‌های اقتصادی تاثیر قابل توجهی بر بازارهای مالی داشته‌اند. در چنین شرایطی بسیاری از دارایی‌ها دچار نوسان شدید می‌شوند یا حتی کاهش ارزش پیدا می‌کنند. با این حال، بررسی داده‌های تاریخی نشان می‌دهد که در بسیاری از بحران‌های جهانی، بازار طلا رفتاری متفاوت از بسیاری از دارایی‌های دیگر داشته است و اغلب به عنوان یکی از گزینه‌های اصلی سرمایه‌گذاران برای حفظ ارزش دارایی مورد توجه قرار گرفته است. در این مقاله بررسی می‌کنیم که بازار طلا در زمان جنگ و بحران‌های اقتصادی چه رفتاری داشته و چرا بسیاری از سرمایه‌گذاران در دوره‌های نااطمینانی اقتصادی به سمت این دارایی حرکت می‌کنند.

داده‌های تاریخی نشان می‌دهد در بیشتر بحران‌های بزرگ، طلا نقش دارایی امن را ایفا کرده و سرمایه به سمت آن حرکت کرده است. اما این یک قاعدهٔ همیشگی نیست: در روزهای اول برخی بحران‌ها طلا هم افت کرده، چون سرمایه‌گذاران برای جبران زیان بازارهای دیگر مجبور به فروش دارایی‌های نقدشونده شده‌اند.

چرا در زمان جنگ و بحران اقتصادی تقاضای طلا افزایش پیدا می‌کند؟

در ادبیات اقتصادی، طلا به عنوان یک دارایی امن (Safe Haven Asset) شناخته می‌شود. دارایی‌های امن معمولا در دوره‌هایی که نااطمینانی اقتصادی، تورم یا ریسک‌های ژئوپلیتیک افزایش پیدا می‌کند مورد توجه سرمایه‌گذاران قرار می‌گیرند. چند عامل مهم باعث می‌شود که تقاضا بازار طلا در زمان جنگ و بحران‌ها رشد کند.

۱. حفظ ارزش دارایی در برابر تورم

در بسیاری از بحران‌های اقتصادی، دولت‌ها برای حمایت از اقتصاد اقدام به افزایش نقدینگی می‌کنند. این موضوع می‌تواند باعث افزایش تورم و کاهش ارزش پول شود. در چنین شرایطی، بسیاری از سرمایه‌گذاران بخشی از دارایی خود را به طلا تبدیل می‌کنند تا ارزش سرمایه خود را حفظ کنند.

۲. محدود بودن عرضه طلا

برخلاف پول‌های رایج که می‌توانند توسط بانک‌های مرکزی چاپ شوند، عرضه طلا محدود است و استخراج آن نیازمند منابع و زمان زیادی است. همین ویژگی باعث می‌شود طلا در زمان جنگ و دوره‌های بی‌ثباتی اقتصادی به عنوان یک دارایی قابل اتکا شناخته شود.

۳. نقدشوندگی بالای طلا در بازار جهانی

طلا یکی از دارایی‌هایی است که در تمام جهان معامله می‌شود و بازار بسیار عمیقی دارد. به همین دلیل حتی در دوره‌های بحران اقتصادی نیز امکان خرید و فروش طلا در سطح جهانی وجود دارد.

رفتار طلا در بحران مالی جهانی 2008

یکی از مهم‌ترین بحران‌های اقتصادی قرن اخیر، بحران مالی جهانی سال 2008 بود که از بازار مسکن آمریکا آغاز شد و به سرعت به بازارهای مالی جهان سرایت کرد. در این دوره بسیاری از بازارهای سهام با سقوط شدید مواجه شدند و سرمایه‌گذاران به دنبال دارایی‌های امن رفتند. در نتیجه تقاضا برای طلا افزایش پیدا کرد. قیمت طلا که در سال 2008 حدود 800 دلار بود، طی چند سال بعد رشد قابل توجهی را تجربه کرد و در سال 2011 به حدود 1900 دلار رسید. این رشد بیش از 150 درصدی یکی از نمونه‌های مهم رفتار بازار طلا در زمان بحران‌های اقتصادی است.

نکتهٔ آموزندهٔ این بحران، همان الگوی افت اولیه است. در هفته‌های نخست فروپاشی بازارها، طلا هم تحت فشار فروش قرار گرفت؛ چون سرمایه‌گذارانی که در سهام و مسکن زیان دیده بودند، برای تأمین نقدینگی مجبور شدند دارایی‌های نقدشوندهٔ خود از جمله طلا را بفروشند.

اما پس از فروکش‌کردن آن موج، مسیر طلا از بقیهٔ بازارها جدا شد. سیاست‌های انبساطی و کاهش نرخ بهره که برای نجات اقتصاد اجرا شد، نگرانی دربارهٔ ارزش پول را افزایش داد و همین، تقاضای طلا را در ماه‌های بعد بالا برد. درس عملی این بحران برای خریدار عادی این است که واکنش طلا فوری نیست و در بازهٔ ماه‌ها خودش را نشان می‌دهد.

رفتار طلا در بحران بدهی اروپا

پس از بحران مالی 2008، برخی کشورهای اروپایی با بحران بدهی مواجه شدند. این موضوع نگرانی‌های جدی درباره ثبات اقتصادی منطقه یورو ایجاد کرد. در این دوره نیز تقاضای سرمایه‌گذاری برای طلا افزایش پیدا کرد و قیمت آن به بالاترین سطح تاریخی خود در آن زمان رسید. بسیاری از سرمایه‌گذاران جهانی برای کاهش ریسک دارایی‌های خود به سمت طلا حرکت کردند.

ویژگی متمایز این بحران، منطقه‌ای بودن آن بود. برخلاف ۲۰۰۸ که کل نظام مالی جهانی را درگیر کرد، اینجا نگرانی حول توان بازپرداخت چند دولت اروپایی متمرکز بود. همین باعث شد واکنش طلا هم محدودتر و بیشتر وابسته به شدت اخبار منطقه باشد.

این تفاوت یک نکتهٔ مهم را روشن می‌کند: «بحران» یک دستهٔ یکنواخت نیست. بحرانی که مستقیماً اعتماد به پول را هدف بگیرد، اثر عمیق‌تری بر طلا دارد تا بحرانی که به بدهی چند کشور یا یک صنعت خاص محدود بماند. برای همین نمی‌توان از یک بحران، قاعده‌ای برای همهٔ بحران‌ها ساخت.

رفتار قیمت طلا در دوران همه‌گیری کرونا

همه‌گیری کرونا در سال 2020 یکی از بزرگ‌ترین شوک‌های اقتصادی جهان در دهه‌های اخیر بود. تعطیلی کسب‌وکارها و کاهش رشد اقتصادی باعث شد بانک‌های مرکزی سیاست‌های پولی انبساطی اجرا کنند. افزایش نقدینگی و نگرانی درباره تورم باعث شد تقاضای طلا افزایش پیدا کند و قیمت آن در سال 2020 به حدود 2070 دلار برسد که در آن زمان رکورد تاریخی محسوب می‌شد.

کرونا دوباره همان الگوی دومرحله‌ای را نشان داد. در سقوط شدید اسفند ۹۸ و مارس ۲۰۲۰، طلا هم همراه بازارها افت کرد چون همه به دنبال نقدینگی بودند. اما این افت کوتاه بود و با شروع بسته‌های حمایتی و تزریق گستردهٔ پول، تقاضا برای دارایی‌های مقاوم در برابر تورم بالا رفت.

تفاوت این بحران با موارد قبلی، سرعت و گستردگی سیاست‌های پولی بود. وقتی حجم پول در مقیاس جهانی به‌سرعت زیاد می‌شود، همان ویژگی «عرضهٔ محدود» طلا که در ابتدای مقاله گفتیم، اهمیت عملی پیدا می‌کند و همین منطق پشت رفتار بازار در آن دوره بود.

واکنش بازار طلا به جنگ روسیه و اوکراین

با آغاز جنگ روسیه و اوکراین در سال 2022، بازارهای مالی جهان با موجی از نااطمینانی روبه‌رو شدند. افزایش ریسک‌های ژئوپلیتیک باعث شد تقاضای سرمایه‌گذاری برای طلا افزایش پیدا کند و قیمت آن در هفته‌های ابتدایی جنگ رشد قابل توجهی را تجربه کند. در بسیاری از گزارش‌های اقتصادی اشاره شده که در دوره‌های افزایش تنش‌های ژئوپلیتیک، سرمایه‌گذاران تمایل بیشتری به دارایی‌های امن مانند طلا پیدا می‌کنند.

این بحران یک لایهٔ تازه اضافه کرد: نگرانی دربارهٔ امنیت دارایی‌های ذخیره‌شده در سیستم مالی کشورهای دیگر. وقتی بخشی از ذخایر ارزی یک کشور مسدود شد، این پرسش جدی مطرح شد که دارایی‌ای که در اختیار نهاد دیگری است، در بحران چقدر واقعاً در اختیار شماست.

همین موضوع به بحث «طلای فیزیکی در برابر دارایی کاغذی» جان تازه‌ای داد. برای خریدار ایرانی هم پیام روشنی داشت: تفاوت میان مالکیت فیزیکی و مالکیت ثبت‌شده در یک سامانه، در شرایط عادی کم‌اهمیت به نظر می‌رسد ولی دقیقاً در بحران خودش را نشان می‌دهد.

نقش طلا در اقتصادهایی با تورم بالا

در کشورهایی که تورم بالا و کاهش ارزش پول ملی تجربه می‌شود، نقش طلا در حفظ ارزش دارایی حتی مهم‌تر می‌شود. در چنین شرایطی طلا صرفا یک کالای زینتی نیست، بلکه برای بسیاری از افراد به یک ابزار سرمایه‌گذاری و محافظت از ارزش سرمایه تبدیل می‌شود. در اقتصاد ایران نیز طی سال‌های گذشته بسیاری از افراد برای مقابله با تورم و کاهش ارزش پول ملی به سمت خرید طلا حرکت کرده‌اند.

آیا طلا همیشه در زمان بحران رشد می‌کند؟

اگرچه در بسیاری از مواقع، بازار طلا در  جنگ و بحران‌های اقتصادی رشد پیدا می‌کند، اما باید توجه داشت که قیمت طلا تحت تاثیر عوامل مختلفی قرار دارد.

از جمله این عوامل می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• نرخ بهره در اقتصاد جهانی
• سیاست‌های پولی بانک‌های مرکزی
• وضعیت اقتصاد جهانی
• میزان تقاضای سرمایه‌گذاری برای طلا

به همین دلیل تحلیل بازار طلا نیازمند بررسی مجموعه‌ای از متغیرهای اقتصادی است.

جمع‌بندی

بررسی داده‌های تاریخی نشان می‌دهد که در بسیاری از بحران‌های اقتصادی، جنگ‌ها و دوره‌های نااطمینانی ژئوپلیتیک، طلا به عنوان یکی از مهم‌ترین دارایی‌های امن مورد توجه سرمایه‌گذاران قرار گرفته است. از بحران مالی جهانی 2008 گرفته تا همه‌گیری کرونا و جنگ‌های اخیر، در بسیاری از این دوره‌ها افزایش تقاضا برای طلا مشاهده شده است. همین موضوع باعث شده که طلا همچنان یکی از مهم‌ترین ابزارهای حفظ ارزش دارایی در شرایط بی‌ثباتی اقتصادی محسوب شود.

چرا طلا در بحران دارایی امن محسوب می‌شود؟

سه ویژگی طلا را به پناهگاه بحران تبدیل کرده است: به هیچ دولت یا شرکتی وابسته نیست، در همه‌جای دنیا پذیرفته می‌شود، و عرضه‌اش را نمی‌توان یک‌شبه زیاد کرد. وقتی اعتماد به پول و نهادها کم می‌شود، همین سه ویژگی اهمیت پیدا می‌کنند.

تفاوت طلا با سهام و اوراق در همین نکتهٔ اول است. ارزش سهام به سودآوری یک شرکت وابسته است و ارزش اوراق به توان بازپرداخت یک دولت؛ هر دو در بحران می‌توانند زیر سوال بروند. طلا اما تعهد کسی نیست و ارزشش از پذیرش جهانی می‌آید، نه از قول یک نهاد.

ویژگی دوم یعنی پذیرش جهانی، در شرایط تحریم و محدودیت انتقال ارز اهمیت مضاعف پیدا می‌کند. طلا در هر بازاری قابل معامله است و برخلاف حساب بانکی، به زیرساخت یک کشور خاص وابسته نیست.

ویژگی سوم هم ساده است: بانک مرکزی می‌تواند پول چاپ کند، ولی هیچ‌کس نمی‌تواند در کوتاه‌مدت عرضهٔ طلا را چند برابر کند. استخراج زمان‌بر و پرهزینه است و همین کمیابی، طلا را در برابر تورم مقاوم‌تر می‌کند. رابطهٔ بلندمدت این دو را در رابطه تورم و قیمت طلا بررسی کرده‌ایم.

آیا طلا در همهٔ بحران‌ها بالا می‌رود؟

خیر. الگوی مکرر در بحران‌های بزرگ این بوده که در روزهای نخست، طلا هم همراه بقیهٔ بازارها افت می‌کند و بعد مسیرش جدا می‌شود. دلیل این افت اولیه، فروش اجباری طلا برای تأمین نقدینگی و جبران زیان در بازارهای دیگر است، نه کاهش ارزش ذاتی آن.

این پدیده برای خریدار عادی درس مهمی دارد: اگر فقط تیتر «بحران شد، طلا بخر» را ببینید و در روز اول وارد شوید، ممکن است دقیقاً در نوسان‌ترین نقطه خرید کنید. رفتار محافظت‌کنندهٔ طلا معمولاً در بازهٔ ماه‌ها دیده می‌شود، نه در چند روز.

نکتهٔ دوم اینکه شدت واکنش طلا به نوع بحران بستگی دارد. بحران‌هایی که مستقیماً به پول و تورم مربوط‌اند معمولاً اثر ماندگارتری بر طلا داشته‌اند تا بحران‌هایی که محدود به یک منطقه یا یک صنعت بوده‌اند. یعنی «بحران» یک دستهٔ یکنواخت نیست.

و در نهایت، هیچ الگوی تاریخی تضمین آینده نیست. آنچه در بحران‌های گذشته رخ داده، فقط نشان می‌دهد بازار در آن شرایط چطور رفتار کرده است؛ نه اینکه دفعهٔ بعد حتماً همان اتفاق تکرار می‌شود.

در ایران چه چیزی این معادله را متفاوت می‌کند؟

قیمت طلا در ایران دو موتور دارد: قیمت جهانی اونس و نرخ ارز. در بحران‌های داخلی معمولاً موتور دوم غالب می‌شود؛ یعنی حتی وقتی قیمت جهانی آرام است، رشد نرخ ارز می‌تواند قیمت داخلی طلا را بالا ببرد. این همان چیزی است که رفتار بازار ایران را از بازار جهانی جدا می‌کند.

نتیجهٔ عملی این تفکیک مهم است. خریدار ایرانی وقتی خبر جهانی می‌بیند، نباید مستقیم آن را به قیمت داخلی ترجمه کند. ممکن است اونس جهانی رشد کند ولی قیمت داخلی به دلیل ثبات ارز تقریباً ثابت بماند، یا برعکس.

عارضهٔ دوم بحران‌های داخلی، باز شدن فاصلهٔ قیمت خرید و فروش است. در روزهای پرنوسان، فروشندگان برای پوشش ریسک این فاصله را بیشتر می‌کنند؛ یعنی همان روزی که همه هجوم می‌آورند، هزینهٔ ورود هم بالاتر است. این موضوع را در اسپرد طلا کامل توضیح داده‌ایم.

سومین تفاوت، حباب سکه است. در بحران‌ها تقاضای هیجانی معمولاً روی سکه متمرکز می‌شود و حبابش را بالا می‌برد، در حالی که طلای آب شده چنین لایه‌ای ندارد. برای همین در دوره‌های پرالتهاب، فاصلهٔ سکه و آب شده معنادار می‌شود.

اشتباهات رایج خریداران در دوره‌های بحرانی

الگوی تکرارشونده‌ای وجود دارد: بیشترین ضرر خریداران در بحران‌ها از خودِ بازار نمی‌آید، از رفتار هیجانی خودشان می‌آید.

• خرید در اوج خبر: روزی که همه دربارهٔ بحران حرف می‌زنند، معمولاً پرنوسان‌ترین و پرهزینه‌ترین روز ورود است.
• نادیده‌گرفتن فاصلهٔ خرید و فروش: در روزهای پرالتهاب این فاصله باز می‌شود و بخشی از سود آینده را همان لحظه می‌بلعد.
• خرید سکه در اوج حباب: تقاضای هیجانی حباب را بالا می‌برد و با آرام‌شدن بازار، همان حباب تخلیه می‌شود.
• یکجا خرج‌کردن کل سرمایه: در نوسان شدید، خرید یکجا یعنی شرط‌بندی روی یک روز خاص.
• فروش هراسی در افت اولیه: کسی که در افت چندروزهٔ ابتدای بحران می‌فروشد، دقیقاً قبل از بازهٔ محافظت‌کننده خارج شده است.

وجه مشترک همهٔ این موارد، تصمیم‌گیری بر اساس هیجان روز است. راهکار عملی هم ساده است: پیش از بحران تصمیم بگیرید سهم طلا در سبدتان چقدر باشد، و در بحران فقط به همان برنامه پایبند بمانید. روش‌های ورود پله‌ای را در خرید پله‌ای طلا توضیح داده‌ایم.

در شرایط بحرانی عملاً چه کار کنیم؟

سه کار عملی بیشترین اثر را دارد: از قبل سهم طلا در سبدتان را مشخص کنید، خرید را پله‌ای انجام دهید، و در روزهای پرنوسان حتماً فاصلهٔ قیمت خرید و فروش را بپرسید. هیچ‌کدام نیازمند پیش‌بینی بازار نیست و همه پیش از بحران قابل تصمیم‌گیری‌اند.

نکتهٔ چهارم که کمتر گفته می‌شود، نقدشوندگی است. در بحران، چیزی که واقعاً به کار می‌آید دارایی‌ای است که بتوان سریع و با قیمت شفاف فروخت. دارایی‌ای که ارزش دارد ولی خریدارش را باید هفته‌ها جستجو کرد، در شرایط اضطراری عملاً کمکی نمی‌کند.

از همین منظر، شکل نگهداری طلا اهمیت پیدا می‌کند. قطعات با قیمت‌گذاری شفاف و بازار خریدار گسترده، در بحران دردسر کمتری دارند. مقایسهٔ همهٔ گزینه‌ها را در انواع طلا برای سرمایه گذاری آورده‌ایم.

و آخرین توصیه: تصمیم دربارهٔ فروش را هم از قبل بگیرید. بسیاری در بحران می‌خرند ولی هیچ برنامه‌ای برای خروج ندارند و همین باعث می‌شود در آرام‌شدن بازار، تصمیم احساسی بگیرند.